เราทราบกันดีว่าบุคคลผู้มีความฉลาดเป็นเลิศ มักแนวโน้มที่จะชอบแยกตัวออกจากผู้คนที่อยู่รายรอบ ในความเป็นจริงแล้ว การวิจัยกันอย่างกว้างขวางพบว่า ความฉลาดของบุคคลไม่ได้มีความสัมพันธ์โดยตรงต่อความสำเร็จในธุรกิจแต่อย่างใด
       
        หรืออาจกล่าวได้ว่า บุคคลผู้มีความฉลาดหลักแหลมมากอาจจะประสบความสำเร็จอย่างสูง หรือไม่ประสบความสำเร็จเลยก็เป็นได้ ดังนั้นอะไรล่ะที่เป็นสูตรแห่งความสำเร็จ?
       
        ในสายวิชาชีพ และสายเทคนิคระดับเริ่มต้นของบุคคลโดยทั่วๆ ไปจะมีความฉลาดทางเชาวน์ปัญญา (ไอคิว) อยู่ที่ 110-120 หมายความว่า บุคคลเหล่านั้นทั้งหมดจะอยู่ใน 10 เปอร์เซ็นต์แรกของความฉลาดของมนุษย์ ดังนั้น ความฉลาดทางเชาวน์ปัญญาเพียงอย่างเดียว แทบจะไม่สร้างความได้เปรียบทางการแข่งขันให้กับบุคคลเลย
       
        การวิจัยได้แสดงให้เห็นว่า ปัจจัยหลักที่ทำให้เกิดความแตกต่างเหล่านั้น แท้จริงแล้วเกิดจากความสามารถของบุคคลในการบริหารจัดการกับอารมณ์ของตนเอง หรือเรียกว่า ความฉลาดทางอารมณ์ (อีคิว) ซึ่งนำไปสู่การจัดการบริหารความสัมพันธ์ ไม่เพียงแต่ความสัมพันธ์ทางธุรกิจเท่านั้น ยังหมายรวมถึงความสัมพันธ์ทุกรูปแบบที่สำคัญต่อชีวิตของเรา ขณะที่ ความฉลาดทางเชาวน์ปัญญา หรือไอคิว เป็นเพียงแค่คุณสมบัติเบื้องต้นที่จำเป็นในงาน หากแต่ความสำเร็จในงานตัดสินกันด้วยอีคิวเป็นส่วนใหญ่
       
        ไอคิวเป็นสิ่งที่ติดตัวเรามาแต่กำเนิด แต่อีคิวเป็นสิ่งที่มนุษย์สามารถพัฒนาโดยการฝึกฝนได้ (ดูแผนภูมิแสดงส่วนประกอบที่สำคัญของอีคิว) โดยได้สรุปให้เห็นส่วนประกอบที่สำคัญของอีคิว อ้างอิงจากการศึกษาของแดเนียล โกล์แมน ผู้เขียนเรื่อง "Working with Emotional Intelligence".
       
       การรู้จักตัวเอง (Self-Awareness)
       
        ถ้านับจากวัยเด็ก กระจกบานเดียวเรามีอยู่คือบานที่ขึ้นสนิม และสะท้อนภาพขมุกขมัว ทำให้เราไม่สามารถมองเห็นตัวเองได้อย่างชัดเจน และแน่นอนย่อมไม่ใช่สิ่งที่คนอื่นมองเห็นเราด้วย ตอนนี้สมมติว่าคุณอยู่ในวันเกิดครบรอบ 40 ปี คุณได้รับของขวัญเป็นกระจกบานใหม่ที่สะท้อนภาพชัดเจน น่าตกใจที่อยู่ๆ เราก็สามารถมองเห็นตัวตนที่แท้จริงของเรา เห็นไฝตรงแก้ม ตีนการอบๆ ดวงตา เห็นแม้กระทั่งผมหงอกบนศีรษะ
       
        พฤติกรรมของเราก็เช่นเดียวกัน การไม่ได้รับฟีดแบ็ค ทำให้เราคิดไปว่าทุกอย่างราบรื่นดี และไม่มีความจำเป็นที่จะต้องเปลี่ยนแปลงอะไร แต่ยอมรับเถอะว่าคนส่วนใหญ่ก็สุภาพเกินไปที่จะวิพากษ์วิจารณ์คนอื่น ผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นทำให้เรามองตัวเองแตกต่างอย่างมากจากวิธีที่คนอื่นมองดูเรา อย่างไรก็ตามสิ่งที่ผู้อื่นมองเห็นเรานั่นแหละคือความจริง
       
        ดังนั้น ทำอย่างไรเราจะรู้จักตัวเองให้ดีขึ้น? มีเครื่องมือมากมายช่วยในการให้ฟีดแบ็คทั้ง 360 องศา (ผู้บังคับบัญชา, เพื่อนร่วมงาน, ลูกน้อง) ลองปรึกษาผู้บังคับบัญชาดูว่าคุณจะเข้าร่วมโครงการที่ว่านี้ได้หรือไม่ แต่ต้องเตรียมตัวรับข้อมูลฟีดแบ็คที่ไม่ได้ทำให้คุณภาคภูมิใจ หรือถึงขั้นทำให้คุณช็อคได้
       
        การศึกษาเรื่องความฉลาดทางอารมณ์ จะเริ่มต้นที่การรู้จักตนเอง อย่างไรก็ตาม มันเป็นการเริ่มต้นของกระบวนการเปลี่ยนแปลง
       
       การควบคุมตัวเอง (Self-Management)
       
        ในช่วงวัยเด็กของเรา เราเรียนรู้ว่าพฤติกรรมชนิดใดบ้างที่เป็นประโยชน์ต่อเรา และพฤติกรรมชนิดใดที่ไม่เป็นประโยชน์ ผลลัพธ์คือเราสามารถทำกิจวัตรประจำวันได้โดยไม่ต้องคิดอะไรให้มากมาย (เราทำได้แม้แต่กระทั่งขับรถไปทำงานโดยไม่ต้องจำเส้นทาง) สิ่งที่เราทำ ผู้เขียนขอเรียกว่า เรากำลัง "บินโดยใช้โปรแกรมอัตโนมัติ" คล้ายๆ กับเครื่องบินสมัยใหม่ที่สามารถบินด้วยตัวเองโดยใช้คอมพิวเตอร์บังคับ เราก็เช่นเดียวกัน ซึ่งจริงๆ แล้ว ทุกสิ่งที่เราทำโดยไม่ต้องคิดนั่นแหละคือโปรแกรมอัตโนมัติที่ว่า
       
        อย่างไรก็ตาม การควบคุมตัวเองคือการที่เราควบคุมพฤติกรรมของเราแบบมีสติ และทำให้เราควบคุมอารมณ์ได้โดยการปิดโปรแกรมอัตโนมัติ การรู้จักตนเอง ทำให้เกิดแรงกระตุ้นที่จะเปลี่ยนพฤติกรรม ขณะที่การควบคุมตัวเองเป็นการลงมือกระทำและแสดงออก
       
       เมื่อเราได้ฝึกฝนบ่อยขึ้น เราจะสามารถควบคุมพฤติกรรมแบบมีสติได้นานขึ้นเรื่อยๆ ดังนั้น แทนที่จะตอบสนองการกระตุ้นทันที (บินอัตโนมัติ) แบบที่เคยเป็นมา เราจะตอบสนองการกระตุ้นโดยคิดก่อนมากขึ้นเรื่อยๆ และผลลัพธ์ก็จะดีขึ้นอย่างเห็นได้ชัด
       
        หากคุณดูผู้นำของโลกในข่าวทางโทรทัศน์ คุณจะเห็นว่าพวกเขาจะระมัดระวังอย่างมากในการตอบคำถาม มากกว่าคำตอบที่ชาญฉลาดเพียงอย่างเดียว ความฉลาดทางอารมณ์ จำต้องมีการควบคุมตัวเองอย่างสูง
       
        ดังนั้น องค์ประกอบสำคัญของการควบคุมตัวเอง คือการรู้จักควบคุม แรงกระตุ้น หรือความสามารถที่จะไม่ทำตามอำเภอใจในทันที เคยมีทำการวิจัยในกลุ่มเด็ก ผลปรากฏว่าเด็กที่สามารถอดกลั้นความอยากรับประทานขนมมาร์ชเมโลว์ได้นานสิบนาที แล้วจะได้ขนมเพิ่มเป็นรางวัล
       
        โดยทั่วไปเมื่อเด็กกลุ่มนี้โตเป็นผู้ใหญ่จะประสบความสำเร็จในชีวิตมากกว่ากลุ่มเด็กที่ไม่สามารถอดกลั้นความอยากรับประทานขนม ซึ่งแสดงให้เห็นว่าผู้ใหญ่ที่สามารถควบคุมอารมณ์โกรธของตนเองได้คือการให้ตัวเองได้มีเวลาเพื่อคิดถึงการสนองตอบออกไปในรูปแบบที่เหมาะสมที่สุด
       
        นอกจากนี้ บุคคลที่มีความฉลาดทางอารมณ์ จะมีมุมมองต่อชีวิตในด้านดี พวกเขาเข้าใจว่าสิ่งที่ผิดพลาดอาจเกิดขึ้นได้เป็นครั้งคราวโดยไม่สามารถหลีกเลี่ยงได้ แต่พวกเขาทราบว่าตนเองสามารถดำรงชีวิตที่มีขึ้นมีลงได้เอง หรืออาจจะด้วยความช่วยเหลือจากคนอื่นบ้างเป็นครั้งคราว การมองโลกในแง่ดีทำให้เขาสามารถแสดงออกอย่างสงบ
       
        ผู้เขียนเปรียบเทียบคนแบบนี้กับหงส์ เมื่อคุณมองดูหงส์ คุณจะเห็นมันเคลื่อนที่เหนือน้ำในทะเลสาบอย่างสง่าผ่าเผย หากแต่ขาของมันกำลังพุ้ยน้ำอย่างรวดเร็วอยู่ใต้น้ำ ซึ่งก็เหมือนกันกับคนที่มีความฉลาดทางอารมณ์ พวกเขาอาจจะมองดูสงบเยือกเย็นจากภายนอก แต่ภายในสมองของเขากำลังคิดและทำงานอย่างรวดเร็ว จัดการกับพฤติกรรมของตนเองในขณะที่ตัดสินใจว่าจะทำหรือพูดอย่างไรถึงจะดีที่สุดในสถานการณ์นั้นๆ และขณะเดียวกันพวกเขาก็รู้ด้วยว่าในทุกๆ ปัญหาจะมีโอกาสแฝงอยู่เสมอ
       
        ในการควบคุมตัวเองอย่างมีประสิทธิภาพ พวกเราต้องมีภาพในใจว่าเราอยากให้คนอื่นมองเราอย่างไร ผู้เขียนได้เคยขอให้ลูกค้าช่วยกันคิดว่า แม่ที่ดีที่สุดในโลกควรเป็นอย่างไร หรือสามีที่ดีที่สุดในโลก หรือเจ้านายที่ดีที่สุด และให้คิดภาพนั้นไว้ในใจเสมอ จากนั้นเราก็จะเริ่มปฏิบัติตัวให้เหมือนภาพที่ว่านั้นโดยการควบคุมการแสดงออกอย่างมีสติ
       
        ในช่วงแรกๆ อาจจะรู้สึกอึดอัดบ้าง แต่ด้วยความพยายามและมุ่งมั่น ชีวิตของเราจะเริ่มเปลี่ยนแปลงไปในทางที่ดีขึ้น เหมือนกับที่ผู้บริหารอาวุโสคนหนึ่งเคยพูดไว้ว่า "สิ่งที่วิเศษที่สุดเกิดขึ้น เมื่อคุณปิดปุ่มอัตโนมัติ"
       
       โปรดติดตามอ่านตอนจบฉบับหน้า
       
       ดร. เดวิด โทมัส บินเนี่ยน ดำรงตำแหน่งกรรมการผู้จัดการบริษัท อินดิโก คอนซัลติ้ง กรุ๊ป จำกัด ท่านยังเป็นผู้เริ่มก่อตั้ง และสอนในระดับปริญญาโท หลักสูตรการบริหารทรัพยากรมนุษย์ ที่วิทยาลัยการจัดการ มหาวิทยาลัยมหิดล

แหล่งข้อมูล : หนังสือพิมพ์ผู้จัดการ