ความร่วมมือระหว่างขบวนการแรงงานกับองค์กรพัฒนาเอกชน เพื่อจัดทำแผนยุทธศาสตร์ในการทำงานร่วมกัน

            จากการระดมความคิดเห็นเพื่อแสวงหาความร่วมมือระหว่างขบวนการแรงงานกับองค์กรพัฒนาเอกชน เพื่อจัดทำแผนยุทธศาสตร์ในการทำงานร่วมกัน ผ่านการแลกเปลี่ยนใน 3 ประเด็นหลัก คือ เป้าหมายสำคัญของการแก้ไขปัญหาแรงงานข้ามชาติ, การดำเนินการเพื่อให้บรรลุเป้าหมาย, ยุทธศาสตร์การทำงานร่วมกันและการแบ่งบทบาทหน้าที่ระหว่างคณะกรรมการสมานฉันท์แรงงานไทย องค์กรพัฒนาเอกชน และแรงงานข้ามชาติ พบว่า

การรวมกลุ่มแรงงานข้ามชาติและความเป็นไปได้ในการนำหลักการมาประยุกต์ใช้ในบริบทประเทศไทย

            สำหรับในหัวข้อนี้คุณระกาวิน ลีชนะวานิชพันธ์ จาก ILO: International Labor Organization ประจำประเทศไทย ได้นำเสนอในประเด็นเรื่อง สหภาพแรงงานกับแรงงานข้ามชาติ: ตัวอย่างในระดับสากล ว่าเรื่องแรงงานข้ามชาตินั้นมีความสลับซับซ้อนในหลายประเด็น แต่สำหรับเรื่องการจัดตั้งการรวมกลุ่มแรงงานข้ามชาตินั้นไม่ใช่เรื่องใหม่ สามารถนำตัวอย่างที่ดีของประเทศอื่นๆที่ประสบความสำเร็จแล้วมาปรับใช้ได้ในกลุ่มแรงงานข้ามชาติในประเทศไทย

ประสบการณ์การจัดตั้งแรงงานข้ามชาติดูได้จากการทำงานในประเทศมาเลเซีย ฟิลิปปินส์ เกาหลี เช่น ประเทศฟิลิปปินส์เป็นแม่แบบในการจัดตั้งแรงงานของประเทศตนเองที่ไปทำงานอยู่ในต่างประเทศ โดยให้สหภาพแรงงานในประเทศต่างๆที่แรงงานไปอยู่ รับแรงงานข้ามชาติเข้าเป็นสมาชิกของสหภาพ

สำหรับในประเทศไทยนั้นการเริ่มต้นในเรื่องนี้จะมีกลุ่มเป้าหมายเข้ามาเกี่ยวข้อง 2 กลุ่ม คือ กลุ่มสหภาพแรงงานกับกลุ่มองค์กรพัฒนาเอกชน (NGOs) โดยคุณระกาวินตั้งข้อสังเกตที่น่าสนใจว่า ในประเทศไทย NGOs จะเป็นผู้เริ่มต้นให้ความสนใจในการจัดตั้งก่อน หลังจากนั้นค่อยชักชวนกลุ่มสหภาพแรงงานเข้ามาสนับสนุนหรือทำงานร่วมมือกันต่อไป คำถามสำคัญคือ ทำไม NGOs จึงเป็นผู้เริ่มต้น/เห็นความสำคัญของการจัดตั้งมากกว่ากลุ่มสหภาพแรงงาน

            ในปัจจุบันพบว่าแรงงานข้ามชาติในประเทศไทยมีจำนวนประมาณ 5 % ของแรงงานทั้งหมด 36 ล้านคน (1.8 ล้านคน) ส่วนใหญ่กระจายอยู่ในบางพื้นที่ บางกิจการ บางอาชีพ พบส่วนใหญ่ใน 5 ประเภทกิจการ คือ เกษตรกรรม ประมง ก่อสร้าง การผลิต คนรับใช้ในบ้าน ทั้งในกรุงเทพ ภาคใต้ ภาคเหนือ ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ โดยแรงงานข้ามชาติเข้ามามีส่วนร่วมทางเศรษฐกิจ 1.5-6 % ฉะนั้นการมองเรื่องแรงงานข้ามชาติต้องมองในฐานะกระบวนการอพยพแรงงานที่ต้องจัดการไม่ใช่ปัญหาที่ต้องแก้ไข จากการศึกษาพบว่าผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจของแรงงานข้ามชาติจะสูงกว่าต้นทุนค่าใช้จ่ายที่รัฐและทุนต้องสูญเสียไป การคุ้มครองแรงงานข้ามชาตินั้นจึงเป็นสิ่งที่ถูกต้องและจำเป็นเท่าๆกับการปกป้องแรงงานไทย

            การบริหารจัดการแรงงานข้ามชาติมีหลายมิติ ทั้งมิติเชิงนโยบาย เรื่องของสิทธิ เรื่องของความมั่นคง เรื่องสวัสดิการสังคม ที่จะต้องผสมผสานให้เกิดความสมดุล จุดมุ่งหมายของเรื่องนี้ในทัศนะของ ILO คือให้แรงงานข้ามชาติทุกคนถูกกฎหมายให้ได้ เพื่อให้แรงงานข้ามชาติได้รับสิทธิ ได้รับการดูแล ไม่ถูกริดรอนสิทธิที่ได้รับ

เมื่อแรงงานเข้ามาในประเทศไทยแล้ว ประเด็นต่อมา คือ เขาควรจะต้องมีสภาพการทำงานที่เหมาะสม ซึ่งเรื่องนี้เกี่ยวข้องกับการเข้าเมืองที่ถูกกฎหมายจากประเทศต้นทาง แรงงานควรจะต้องมีค่าใช้จ่ายในการจดทะเบียนแรงงานที่เขาสามารถจ่ายได้ นอกจากนั้นแล้วเขาควรจะต้องได้รับความปลอดภัย/มีอาชีว
อนามัยที่ดีในการทำงาน มีความเท่าเทียม มีการยอมรับทักษะฝีมือที่ก้าวหน้า มีการปรับระดับฝีมือแรงงาน เช่น ในประเทศเกาหลีที่เมื่อก่อนรัฐบาลได้รับคนงานข้ามชาติที่ไม่มีทักษะ แต่พอสหภาพแรงงานเข้าไปต่อรอง เจรจา เคลื่อนไหวเพื่อให้เกิดการยอมรับ พบว่าเมื่อแรงงานข้ามชาติมีประสบการณ์ในการทำงานเพิ่มขึ้น นายจ้างจะมีการปรับค่าจ้างและปรับระดับฝีมือในการทำงาน

            ILO ยังพูดถึงการส่งเงินกลับบ้านที่ปลอดภัย การเข้าถึงประกันสังคม การเข้าถึงกองทุนเงินทดแทน การบังคับใช้กฎหมายแรงงานให้จริงจังเป็นธรรม ไม่เลือกปฏิบัติกับแรงงานข้ามชาติ

ILO ยังเกี่ยวข้องกับอนุสัญญาฉบับต่างๆประมาณ 12 ฉบับ เช่น อนุสัญญาว่าด้วยการอพยพเพื่อการทำงาน, ข้อแนะว่าด้วยการคุ้มครองแรงงานอพยพ เป็นต้น แต่อย่างไรก็ดีการที่รัฐบาลของแต่ละประเทศจะให้การรับรองอนุสัญญาแต่ละฉบับนั้นก็ไม่ใช่เรื่องง่ายนัก เพราะแต่ละประเทศจะต้องปฏิบัติตามอนุสัญญาดังกล่าวด้วย ทั้งการจัดทำรายงาน การตอบคำถาม การตอบข้อเรียกร้อง การถูกสอบสวน ซึ่งจะกลายเป็นภาระของรัฐบาลไป

            องค์กรและบุคคลที่เกี่ยวข้องกับการจัดการเรื่องแรงงานข้ามชาติในประเทศไทย ประกอบด้วย รัฐ(กระทรวงมหาดไทย กระทรวงต่างประเทศ กระทรวงแรงงาน สำนักงานตรวจคนเข้าเมือง ตำรวจ สำนักงานความมั่นคงแห่งชาติ รัฐสภา) นายจ้าง , สำนักงานจัดหางาน, ลูกจ้างและแรงงาน, องค์กรปกครองท้องถิ่น, ประชาชนทั่วไป ซึ่งองค์กรต่างๆเหล่านี้ต่างทำงานกระจัดกระจาย มีนโยบายในเรื่องแรงงานข้ามชาติของแต่ละองค์กรที่ไม่สอดคล้องกัน ไม่สามารถไปด้วยกันได้

            ฉะนั้นบทบาทของสหภาพแรงงานที่จะช่วยในการรวมกลุ่มแรงงานข้ามชาตินั้น จะสามารถทำได้หลายรูปแบบ การรวมกลุ่มเป็นองค์กรจะช่วยสร้างกลไกในการเข้าถึงเรื่องสิทธิแรงงาน การเปลี่ยนแปลงเชิงนโยบาย ผ่านกระบวนการต่างๆ เช่น การให้บริการ การทำข้อมูล สายด่วน ล่าม อบรม เป็นต้น

            ตัวอย่างที่ดีของสหภาพแรงงานกับแรงงานข้ามชาติในประเทศต่างๆ มีดังต่อไปนี้

            ประเทศในเอเชีย

• (1) ประเทศมาเลเซีย องค์กร MTUC มีการจัดทำแผนด้านแรงงานข้ามชาติ เพื่อให้ประชาชนได้รับทราบปัญหาแรงงานข้ามชาติในมาเลเซีย , จัดให้มีศูนย์กลางช่วยเหลือแรงงานข้ามชาติ , จัดทำข้อตกลงกับสหภาพแรงงานในประเทศผู้ส่งแรงงาน เช่น อินโดนีเซีย
• (2) ประเทศฟิลิปปินส์ มีการตั้งคณะทำงานนโยบายในด้านแรงงานที่เดินทางไปต่างประเทศ โดยประกอบด้วยตัวแทนภาครัฐ สภาแรงงาน ตัวแทนนายจ้าง และบริษัทจัดหางาน , สภาแรงงานฟิลิปปินส์ มีศูนย์กลางสำหรับแรงงานไปต่างประเทศ เพื่อช่วยเหลือผู้ที่เดินทางไปและกลับมา , มีการจัดตั้งศูนย์กลางประสานงานแรงงานฟิลิปปินส์ในต่างประเทศที่ในฮ่องกง อเมริกา ซึ่งมีการตั้งมากว่า 20 ปี โดยเป็นการทำงานร่วมกับสหภาพแรงงานในต่างประเทศ
• (3) สภาแรงงานเนปาล มีการตั้งหน่วยงานรับผิดชอบแรงงานเนปาลในต่างประเทศ ปี 1994 มีการติดต่อกับประเทศต่างๆที่คนงานเนปาลไปทำงาน และสามารถหาตัวแทนคนงานในแต่ละประเทศเพื่อจัดตั้งกลุ่มให้สำเร็จ มีการติดต่อประสานงานกับสหภาพแรงงานและกลุ่มประชาคมในประเทศรับ เพื่อขอความร่วมมือและสนับสนุน สภาแรงงานทุกสภาในเนปาลได้ร่วมกันทำงานกับแรงงานในต่างประเทศ
• (4) สหพันธ์แรงงานพม่า ก่อตั้งขึ้นในปี 1991 เพื่อส่งเสริมสิทธิและเสรีภาพของแรงงานพม่าและประชาธิปไตยในพม่า มีองค์กรสมาชิก 9 องค์กรได้แก่ สหภาพแรงงานอาหาร เกษตร การทอผ้า พนักงานด้านสาธารณสุข เหมืองแร่ สวนยาง พนักงานในเรือทะเล ขนส่ง และเรือประมง นอกจากนี้ยังมีกลุ่มแรงงานพื้นเมืองต่างๆเป็นสมาชิก เช่น กอทูเล คะเรนนี และกะเหรี่ยง เป็นองค์กรตัวแทนแรงงานพม่าในระดับท้องถิ่นและสากล

            ประเทศในยุโรป

• (5) สหภาพแรงงานของโปร์ตุเกส มีข้อตกลงกับสภาแรงงานอังกฤษ สเปน และสวิส ในการส่งเสริมสมาชิกชาวโปรตุเกส และรณรงค์วิธีลดข้อพิพาทกับนายจ้าง
• (6) ประเทศฝรั่งเศส สภาแรงงานได้จัดตั้งศูนย์ในท้องถิ่นร่วมกับนายจ้างและรัฐ เพื่อช่วยเหลือแรงงานเกษตรตามฤดูกาล ให้ข้อมูลเรื่องสิทธิแรงงาน จัดหาที่พักระหว่างการเปลี่ยนงาน
• (7) ประเทศเยอรมัน มีการตั้งสำนักงานช่วยเหลือแรงงานอพยพจากโปแลนด์และร่วมมือกับสภาแรงงานโปแลนด์ในการแจกเอกสารข้อมูลการทำงานในภาคเกษตร
• (8) สภาอเมริกา มีการยื่นฟ้องสหพันธ์รัฐบาลร่วมกับสหพันธ์แรงงานเม็กซิโก กรณีให้คนงานต่างชาติที่ไม่จดทะเบียนออกจากงานโดยไม่ได้ค่าชดเชยเนื่องจากเป็นสมาชิกสหภาพแรงงาน
• (9) UNI (สหพันธ์แรงงานบริการ) ออกบัตรสมาชิกให้แรงงานต่างชาติเพื่อคงสมาชิกภาพได้ทุกประเภทที่ทำงาน รวมทั้งการให้ข้อมูลเกี่ยวกับการทำงาน กฎหมาย และอื่นๆ
• (10) UPU (สหพันธ์แรงงานไปรษณีย์) ช่วยจัดระบบการส่งเงินกลับบ้านในราคาถูก
• (11) ICFTU มีแผนงานในการต่อต้านการเลือกปฏิบัติและการเหยียดเชื้อชาติและผิวพรรณ ในปี 2004

            ความสำเร็จของแต่ละประเทศนั้นจะขึ้นอยู่กับกระบวนการทำงานของภาครัฐและสหภาพแรงงานในแต่ละประเทศที่แตกต่างกัน เช่น กรณีของฟิลิปปินส์ พบว่าฑูตแรงงานของประเทศฟิลิปปินส์ จะเสมือนเป็นกระทรวงแรงงานในต่างประเทศ ฉะนั้นเวลาศึกษาเรื่องนี้ต้องดูบทบาทของแต่ละประเทศที่แตกต่างกัน ในประเทศที่ได้รับความสำเร็จในการทำงานนั้นพบว่า ต้องมีความพยายามในการทำงานอย่างต่อเนื่อง สร้างเครือข่ายในการทำงานร่วมกัน เรียกร้องในประเด็นต่างๆร่วมกัน ใช้ทุกมาตรการทุกช่องทางในการเรียกร้อง

            สำหรับรูปแบบการจัดการของสหภาพแรงงานต่อเรื่องแรงงานข้ามชาตินั้นอาจมีหลายรูปแบบ  เช่น การเป็นศูนย์กลางประสานงานเครือข่าย , การจัดตั้งเครือข่ายแรงงานไทยและแรงงานข้ามชาติร่วมกัน, ความร่วมมือในการช่วยเหลือแรงงานข้ามชาติอย่างเป็นรูปธรรม, การช่วยเหลือในระดับสากล

ส่วนงบประมาณในการทำงานนั้น อาจดูตัวอย่างได้จากกรณีสภาแรงงานมาเลเซีย ที่ในตอนเริ่มต้นได้รับงบประมาณจาก ILO เพื่อดำเนินการเรื่องแรงงานรับใช้ในบ้านเพียงปีเดียว หลังจากนั้นก็ได้รับงบประมาณต่อจาก UNI การทำงานของสภาแรงงานมาเลเซียเป็นข้อเด่นที่สะท้อนถึงการทำงานของสหภาพแรงงานที่มีความต่อเนื่อง มีความยั่งยืนของงานมากกว่าการทำงานของ NGOs เช่น เรื่องของค่าสมาชิกที่จะมาช่วยสนับสนุนงบประมาณขององค์กรในระยะยาว จนในที่สุดสามารถตั้งเป็นสหภาพแรงงานคนรับใช้ในบ้านได้

ปัญหา อุปสรรค การท้าทายที่สหภาพแรงงานจะต้องเผชิญยามทำงาน ได้แก่ เรื่องกฎหมายแรงงาน ทัศนคติแรงงานไทย ธรรมนูญสหภาพแรงงาน ภาษาและวัฒนธรรม ทรัพยาการ(เงิน เวลา คน) รัฐและนายจ้าง ฉะนั้นนักสหภาพควรให้ความสำคัญต่อการจัดลำดับประเด็นเหล่านี้ เพื่อเป็นการทำงานระยะยาว ระยะกลาง ระยะสั้น

สำหรับความเป็นไปได้ในการนำหลักการมาประยุกต์ใช้ในบริบทประเทศไทยนั้นพบว่ายังมีอุปสรรคอยู่หลายประการ เช่น กรณี ITF เมืองไทยยังติดขัดในเรื่องความเป็นสมาชิกของแรงงานข้ามชาติ เนื่องจากสมาชิกของ ITF ส่วนใหญ่เป็นรัฐวิสาหกิจ ฉะนั้นคณะกรรมการสมานฉันท์แรงงานไทยจึงควรจะเข้ามาเป็นตัวประสานงานในเรื่องสมาชิกขององค์กรแรงงานสากลในประเทศในประเด็นดังกล่าวด้วย

นอกจากนั้นแล้วปัญหาแรงงานข้ามชาติในประเทศไทยมีจำนวนมาก ฉะนั้นน่าจะมีตัวแทนสำหรับประเทศไทยที่จะช่วยดูแลเรื่องแรงงานข้ามชาติ โดยอาจจะเป็นความร่วมมือระหว่างคณะกรรมการสมานฉันท์แรงงานไทยร่วมกับมูลนิธิฟรีดริด เอแบร์ท(FES) และสหภาพแรงงาน เป็นผู้ดูแลในเรื่องนี้ เพื่อดูแลไม่ให้มีการละเมิดสิทธิแรงงาน สาเหตุที่ไม่เลือกใช้สภาแรงงานเป็นฝ่ายประสานงานนั้นเพราะว่าในปัจจุบันสภาแรงงานมีความขัดแย้งในองค์กรสูงมาก

            ILO ได้มีการจัดทำคู่มือการอบรมแบบมีส่วนร่วมเรื่องสหภาพแรงงานกับการจัดตั้งแรงงานข้ามชาติ โดยมี 3 หลักสูตรใหญ่ๆ คือ แรงงานข้ามชาติกับการอพยพเพื่อการจ้างงาน, แรงงานข้ามชาติกับเศรษฐกิจและสังคมไทย และการค้ามนุษย์ การแสวงหาประโยชน์ การเอารัดเอาเปรียบ นอกจากนั้นยังมีคู่มือเรื่องสิทธิของแรงงานต่างชาติ, คู่มือการส่งเสริมความปลอดภัยและอาชีวอนามัยของแรงงานข้ามชาติ และต่อไป ILO ก็จะมีการฝึกอบรมกับสหภาพแรงงาน ILO ยังเป็นศูนย์ข้อมูลที่ดีเรื่องแรงงานข้ามชาติเช่นเดียวกัน มีผู้เชี่ยวชาญด้านต่างๆ

บทบาทสหภาพแรงงานในการส่งเสริมการรวมกลุ่มแรงงานข้ามชาติ

จากการระดมความคิดเห็นเรื่องบทบาทสหภาพแรงงานในการส่งเสริมการรวมกลุ่มแรงงานข้ามชาติใน 3 ประเด็น คือ (1) ปัญหาและอุปสรรคในการจัดตั้งแรงงานข้ามชาติ (2) การกำจัดปัญหาและอุปสรรคในการจัดตั้งแรงงานข้ามชาติ (3) การกำหนดยุทธศาสตร์การจัดตั้งแรงงานข้ามชาติของคณะกรรมการสมานฉันท์แรงงานไทย พบว่า

¹หมายเหตุ: สรุปการประชุมโดยบุษยรัตน์ กาญจนดิษฐ์ มูลนิธิส่งเสริมสันติวิถี (Peaceway Foundation), อดิศร เกิดมงคล International Rescue Committee (IRC), เสถียร ทันพรม ศูนย์คุ้มครองสิทธิด้านเอดส์ (CAR) ซึ่งเป็นคณะทำงานเรื่องแรงงานข้ามชาติในคณะกรรมการสมานฉันท์แรงงานไทย ต้องการรายละเอียดอื่นๆ เพิ่มเติมกรุณาติดต่อมูลนิธิฟรีดริค เอแบร์ท หรือคณะกรรมการสมานฉันท์แรงงานไทยโดยตรง

ที่มา    ประชาไท (โดย : www.thailabour.org)